Một gekiga tuyệt vời về Richard Feynman

Tác giả: Freeman Dyson, người dịch: Phạm Văn Thiều

SGTT.VN - Lời người dịch: Nhân hai cuốn sách rất hay về Feynman – một trong số ít các nhà vật lý lỗi lạc nhất thế kỷ XX, vừa mới xuất bản ở Mỹ, Freeman Dyson – một nhà vật lý nổi tiếng ở tuổi 87, người đã từng nhiều năm quen biết và cộng tác với R. Feynman – đã viết một bài giới thiệu tuyệt vời đăng trên tạp chí điểm sách The New York Review of Books.

Tiến sĩ Richard Feynman (1918-1988)

Lục vấn từ lúc lên năm

Trong khoảng trăm năm trở lại đây, từ khi phát thanh và truyền hình đã tạo ra một nền công nghiệp giải trí đại chúng rộng khắp toàn thế giới hiện đại, đã có hai siêu sao khoa học, đó là Albert Einstein và Stephen Hawking. Những ngôi sao không được sáng bằng như Carl Sagan, Neil Tyson và Richard Dawkin[1] cũng đã có một công chúng lớn hâm mộ, nhưng họ không được xếp trong cùng một thứ hạng với Einstein và Hawking. Sagan, Tyson và Dawkin có những fan hiểu được những thông điệp của họ và rất hâm mộ khoa học của họ. Nhưng Einstein và Hawking thì lại có những fan hầu như không hiểu gì về khoa học nhưng lại vô cùng hâm mộ về nhân cách của họ.

Xét trên tổng thể thì công chúng rất có “gu” trong việc lựa chọn những thần tượng của mình. Einstein và Hawking có được địa vị của các siêu sao không chỉ bởi những phát minh khoa học của họ mà còn bởi những phẩm chất nhân văn của họ. Cả hai người đều dễ dàng thích hợp với vai trò của một thần tượng, đáp ứng được sự ngưỡng mộ của công chúng bởi sự khiêm tốn, óc hài hước và những phát biểu đầy tính khiêu khích đã được tính toán để thu hút sự chú ý. Cả hai người đều hiến dâng cả cuộc đời mình cho cuộc chiến đấu không khoan nhượng để thâm nhập vào những bí mật sâu kín nhất của tự nhiên, và cả hai họ đều dành thời gian quan tâm về những mối lo lắng rất thực tiễn của những con người bình thường. Công chúng đã đánh giá một cách công tâm họ là những người anh hùng, là những người bạn của nhân loại cũng như là những bậc thầy về khoa học.

Hai cuốn về Feynman vừa mới xuất bản đã đặt ra câu hỏi liệu ông có được xếp vào hạng những siêu sao hay không. Hai cuốn sách rất khác nhau về phong cách và chất liệu. Cuốn sách Người lượng tử: cuộc đời khoa học của Richard Feynman của Lawrence Krauss kể về cuộc đời của Feynman với tư cách một nhà khoa học, nó hơi coi nhẹ những chuyện phiêu lưu cá nhân của ông vốn thường được nhấn mạnh trong các cuốn tiểu sử trước đó. Krauss đã thành công trong việc giải thích bằng một thứ ngôn ngữ phi chuyên môn cái cốt lõi căn bản trong tư duy của Feynman. Không giống như bất cứ nhà viết tiểu sử nào khác của Feynman, ông đã đưa bạn đọc vào trong đầu của Feynman và dựng lại hình ảnh của tự nhiên mà Feynman đã nhìn thấy. Đây là loại lịch sử khoa học kiểu mới và Krauss chính là người có đầy đủ phẩm chất để viết nó: ông vốn là một chuyên gia vật lý và là một nhà văn tài năng chuyên viết sách khoa học đại chúng. Người lượng tử cho chúng ta thấy cái phía ẩn khuất trong nhân cách của Feynman thường ít được thấy nhất đối với những người ngưỡng mộ ông, một cái máy tính thầm lặng và kiên nhẫn làm việc căng thẳng trong suốt nhiều ngày đêm để hình dung cho được tự nhiên đã vận hành như thế nào.

Quyển sách thứ hai của nhà văn Jim Ottaviani và họa sĩ Leland Myrick lại rất khác. Đây là cuốn tiểu sử theo kiểu truyện tranh về Feynman, gồm 266 trang chứa những bức tranh về Feynman và những chuyện phiêu lưu đầy tính huyền thoại của ông. Trong mỗi bức tranh, những chiếc “bong bóng” vốn dùng để ghi lời thoại, thì ở đây ghi các “comment” của Feynman, phần lớn được rút ra từ những câu chuyện do ông và những người khác kể và được công bố trong các cuốn sách trước. Trước hết, chúng ta thấy Feynman như một cậu bé 5 tuổi thích lục vấn, và cậu đã học được từ cha mình sự hoài nghi trước các uy tín và thừa nhận sự ngu dốt. Ở sân chơi, cậu đã hỏi cha mình: “Tại sao quả bóng lại cứ lăn mãi thế ạ?” Cha ông trả lời: “Nguyên nhân để quả bóng cứ lăn mãi là bởi vì nó có “quán tính”. Ấy là các nhà khoa học gọi cái nguyên nhân ấy là như thế … nhưng đó cũng mới chỉ là cái tên thôi. Không ai thực sự biết nó có nghĩa là gì.” Cha ông là người bán hàng lưu động, không được học hành gì về khoa học cả, nhưng ông hiểu giữa việc cho sự vật một cái tên và biết nó vận hành như thế nào là cả một sự khác biệt. Ông là người đã thắp lên cho con trai mình niềm đam mê suốt đời tìm biết cho được mọi thứ đã vận hành như thế nào.

Nhà vật lý 87 tuổi Freeman Dyson.

Sau những cảnh về người cha, các bức tranh tiếp sau cho thấy Feynman dần dần thay đổi như thế nào qua các vai trò một giáo sư trẻ đầy nhiệt huyết, một nghệ sĩ chơi trống trong các hội hóa trang, một người cha chu đáo, một người chồng đáng yêu, một người thầy khả kính, một nhà cải cách giáo dục, cho đến khi ông kết thúc cuộc đời mình như một nhà thông thái già nhăn nheo trong trận chiến cầm chắc phần thua với căn bệnh ung thư. Đối với tôi như một cú sốc khi thấy mình dường như hiện hình trên các trang sách đó, nhớ lại hồi còn là một chàng sinh viên trẻ trung đã cùng Feynman rong ruổi bốn ngày dài trên chiếc xe hơi của ông từ Cleveland đến Albuquerque, cùng sống với ông trong một vài nhà trọ khác thường và mê mẩn trong những cuộc chuyện trò đáng nhớ dường như là bất tận với ông.

Con đường thập tự chinh

Một trong những sự cố trong cuộc đời Feynman đã bộc lộ rõ những phẩm chất nhân văn của ông, đó là phản ứng của ông đối với tin được trao giải thưởng Nobel về vật lý vào năm 1965. Khi nhận được cú điện thoại báo tin từ Stockholm ông đã có những lời đáp hơi có vẻ kiêu căng và khiếm nhã. Ông nói rằng chắc là ông sẽ từ chối, không nhận giải, vì ông rất ghét những nghi lễ hình thức và đặc biệt ghét những trình tự hành lễ phô trương có liên quan với các vị vua và hoàng hậu. Cha ông đã từng nói với ông hồi còn nhỏ: “Vua thì là cái thá gì đâu! Chẳng qua chỉ là mấy gã mặc áo hoàng bào mà thôi”. Ông thà từ chối nhận giải còn hơn là bị buộc phải ăn mặc đạo mạo và lại phải bắt tay với vua Thụy Điển.

Hình ảnh vụ nổ tàu con thoi Challenger năm 1986 chỉ 73 giây sau khi phóng đi làm thiệt mạng bảy nhà phi hành. Ảnh: TL internet

Nhưng sau ít ngày ông đã thay đổi ý định và chấp nhận tới nhận giải. Vừa tới Thụy Điển, ông đã làm bạn ngay với các sinh viên ở đây, những người tới chào đón ông. Tại bữa tiệc chiêu đãi sau khi ông chính thức nhận giải, ông đã có bài diễn từ ngẫu hứng, trong đó ông có lời xin lỗi về sự khiếm nhã trước đó của mình và cám ơn nhân dân Thụy Điển đã rộng lòng tha thứ vẫn trao cho ông giải thưởng.

Feynman đã rất mong mỏi sẽ được gặp Sin-Itiro Tomonaga, một nhà vật lý Nhật Bản cùng được trao giải thưởng với ông. Năm năm trước, một cách hoàn toàn độc lập, Tomanaga đã có một số phát minh giống như của Feynman, tại một nước Nhật cô lập còn đang chìm trong khói lửa chiến tranh. Ông đã từng chia sẻ với Feynman không chỉ những ý tưởng về vật lý mà cả những trải nghiệm bi kịch cá nhân. Vào mùa xuân năm 1945, trong khi Feyman đang chăm sóc Arline, người vợ đầu yêu quý đang đau ốm, trong suốt những tuần cuối cùng của cuộc đời bà cho tới khi chứng kiến sự ra đi vĩnh viễn của bà vì bệnh lao phổi, thì cũng mùa xuân ấy, Tomanaga phải ra tay cứu giúp một nhóm các sinh viên của ông sống sót trong đống tro tàn của thành phố Tokyo trong một trận dội bom tàn phá thành phố và đã giết chết một số người còn lớn hơn các nạn nhân của quả bom nguyên tử ném xuống Hiroshima bốn tháng sau. Feynman và Tomonaga cùng có ba phẩm chất xuất chúng: đó là sự cứng rắn về tình cảm, sự toàn vẹn về trí tuệ và óc hài hước mạnh mẽ.

Thật không may cho Feynman là Tomonaga lại không có mặt ở Stockholm. Hai tác giả Ottaviani và Myrick của cuốn sách đã để cho Tomonaga giải thích duyên do tại sao:

Nhà vật lý Nhật Bản Sin-Itiro Tomonaga

Mặc dù tôi đã viết thư báo rằng tôi sẽ “vui lòng đến dự”, nhưng tôi vẫn do dự vì nghĩ rằng lễ trao giải tổ chức vào tháng 12 hẳn sẽ rất lạnh và lại còn phải làm những thủ tục phiền hà bắt buộc khác nên chắc sẽ rất mệt mỏi. Sau khi tôi được thông báo là người đoạt giải Nobel, nhiều người đã tới thăm mang đến tặng nhiều thùng rượu. Một hôm, chú tôi – người rất thích uống whisky – đã tình cờ ghé thăm tôi và cả hai chú cháu tôi đã vui vẻ nâng cốc chúc tụng nhau. Nhưng chúng tôi đã uống hơi quá đà và sau đó, lợi dụng cơ hội vợ tôi đi ra ngoài shopping, tôi bèn đi tắm. Ở phòng tắm không may tôi đã bị trượt ngã, gãy mất 6 cái xương sườn … Nhờ trời vẫn còn một chút may mắn trong cái sự cố không may đó.

Sau khi Tomonaga bình phục, ông được mời tới Luân Đôn để nhận một vinh dự cao khác cũng đòi hỏi phải có một cuộc gặp gỡ chính thức với Hoàng gia. Lần này ông không bị trượt ngã trong phòng tắm nữa, nhưng ông bắt buộc phải xuất hiện ở điện Buckingham để bắt tay Nữ Hoàng Anh. Nữ Hoàng không hề biết ông đã không đến được Stockholm, nên bà thực thà hỏi ông có cảm thấy vui khi gặp đức Vua Thụy Điển hay không. Tomonaga rất lúng túng. Ông không thể thú nhận mình đã say rượu và bị gãy tới sáu rẻ xương sườn được. Ông bèn đáp lại rằng ông rất vui đã được nói chuyện với đức Vua Thụy Điển. Sau này ông tâm sự rằng suốt đoạn đời còn lại của mình ông sẽ phải vác hai cái tội nặng trên vai, đó là đã say rượu và nói dối Nữ Hoàng Anh.

Hai mươi năm sau, khi Feynman đã đau nặng vì căn bệnh ung thư, ông vẫn tham gia một ủy ban của NASA điều tra vụ tai nạn năm 1986 của tàu con thoi Challenger. Ông miễn cưỡng nhận nhiệm vụ này, vì biết rằng nó sẽ ngốn mất phần lớn thời gian và sức lực còn lại của ông. Nhưng ông vẫn nhận vì cảm thấy có trách nhiệm phải tìm cho ra những căn nguyên gốc rễ của tai nạn và sẽ nói công khai cho dân chúng biết những phát hiện của mình. Ông đi tới Washington và phát hiện ra rằng cái mà ông chờ đợi nằm ở ngay trung tâm của bi kịch: hệ thống thứ bậc quan liêu với hai nhóm người, nhóm kỹ thuật và nhóm quản lý, sống trong hai thế giới tách biệt nhau, không hề có liên lạc với nhau. Các kỹ sư thì sống trong thế giới của những thực tế kỹ thuật, còn những người quản lý thì sống trong thế giới của những giáo điều chính trị.

Feynman đã đề nghị các thành viên của cả hai nhóm nói cho ông biết những đánh giá của họ về mức độ rủi ro dẫn đến tai họa của mỗi chuyến bay của tàu vũ trụ con thoi. Các kỹ sư thì đánh giá rằng rủi ro ở đây cỡ một tai nạn trong khoảng 100 chuyến bay. Còn các nhà quản lý thì ước tính rằng con số này là 1 rủi ro gây tai nạn trong số 100 ngàn chuyến bay. Sự khác biệt tới 1000 lần này của hai đánh giá chưa từng bao giờ được dung hòa hoặc đưa ra thảo luận một cách công khai. Nhưng những người quản lý lại chịu trách nhiệm điều hành và ra quyết định bay hay không bay dựa trên những đánh giá riêng của họ vào mức độ rủi ro. Nhưng những sự thật về kỹ thuật mà Feynman phát hiện ra đã chứng tỏ rằng những người quản lý đã sai và các kỹ sư đã đúng.

Feynman đã có hai cơ hội để giải thích cho công chúng rõ những nguyên nhân của tai nạn. Cơ hội thứ nhất có liên quan tới những thực tế về kỹ thuật. Một cuộc họp công khai của ủy ban đã được tổ chức, với sự tham dự của giới truyền thông. Feynman đã chuẩn bị trước một cốc nước đá và mang theo một cái vành đệm kín bằng cao su được lấy từ tên lửa đẩy dùng nhiên liệu rắn của tàu con thoi. Ông nhúng mẩu cao su này vào cốc nước đá một lúc rồi lấy ra và chỉ cho mọi người thấy vòng đệm cao su đã trở nên cứng đơ. Nghĩa là chiếc vành đệm cao su này không còn có thể hoạt động như một vành đệm bịt kín khí để giữ cho khí nóng trong tên lửa thoát được ra ngoài. Vì tàu con thoi Challenger được phóng vào ngày 28 tháng giêng trong một thời tiết cực kỳ giá lạnh, nên cái thí nghiệm chứng minh nhỏ của Feynman đã chỉ ra sự trở nên cứng đơ của cái vòng đệm bịt kín rất có thể là nguyên nhân gây ra tai họa của con tàu này.

Cơ hội thứ hai để giải thích cho công chúng có liên quan đến văn hóa của NASA. Feynman đã viết một báo cáo về tình hình văn hóa của cơ quan này như ông đã thấy, đó là sự phân chia cực kỳ nguy hiểm của cơ quan này thành hai văn hóa không có liên lạc giao lưu gì với nhau, đó là văn hóa của nhóm kỹ sư và văn hóa của nhóm quản lý. Những giáo điều chính trị của nhóm quản lý, những kẻ tuyên bố rằng sự rủi ro nhỏ hơn cả một ngàn lần so với những gì mà thực tế kỹ thuật đã chỉ ra, chính là nguyên nhân về văn hóa của tai họa. Những giáo điều chính trị đã xuất hiện từ lịch sử lâu dài của những phát biểu công khai của giới lãnh đạo chính trị cho rằng tàu con thoi là an toàn và đủ tin cậy. Feynman đã kết thúc bản báo cáo của mình với tuyên bố đã trở thành nổi tiếng: “Để cho một công nghệ thành công thì thực tế cần phải được ưu tiên hơn là những lời P.R, người ta không bao giờ có thể lừa dối được tự nhiên”.

Feynman nhận giải Nobel năm 1965

Feynman đã chiến đấu quyết liệt để những phát biểu kết luận của ông được đưa vào báo cáo chính thức của ủy ban điều tra. Chủ tịch ủy ban, ông William Rogers, là một nhà chính trị chuyên nghiệp đã từng có kinh nghiệm thâm niên trong những chuyện có liên quan với chính phủ. Rogers muốn công chúng tin rằng tai nạn Challenger chỉ là một tai họa rất không may mà thôi, chứ NASA thì hoàn toàn vô tội. Ông ta đã đấu tranh kịch liệt để loại bỏ phát biểu của Feynman ra khỏi báo cáo chính thức. Cuối cùng hai bên đã đạt được một thỏa thuận dung hòa. Phát biểu của Feynman không được đưa vào báo cáo chính thức nhưng được thêm vào cuối báo cáo như là một phụ lục với ghi chú nói rằng đây là phát biểu của cá nhân Feynman và không được sự nhất trí của ủy ban. Thật ra, sự nhân nhượng này lại mang đến cho Feynman một ưu thế. Như ông đã nhận xét vào thời đó, phụ lục này do đặt ở cuối nên đã thu hút được nhiều sự chú ý của công chúng hơn là nếu như nó là một phần của báo cáo chính thức.

Leave a Reply

Your email address will not be published.

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>